Yawar Willay, Jose Maria Arguedas en traduccion de Gloria Caceres Vargas

YAWAR WILLAY

        (Yawar huillay)

 

Mayu patapi huk tutallamantam qawanakurqaku. ¡Chirirqam! Intiqa manaraq lluqsimurqachu. Mullikunaqa yanahinaraq kaqku. Ritamakunamantam sullakunaqa sutumuchkarqa. Mayupata aquqa uqullañam karqa. Yuraq puyukunam achikyaq silupi urqukunapa umanta tupastin purirqa. Mayutaq ichaqa kusisqallañam karqa, tukuy timpu. Paqchakunapim sapa punchaw takirqa, punchawqa aswan upallallamanta, tutataq aswan hatunmanta. Rumikunapa hawanpi chuya yakuqa asirikuq-hinaraq purirqa. Alfalfa chakra muyuriqnin ritamakunapi tuyaqa chayñaqa ququtuqa achikyay takinkunata takiqku. ¡Chirirqam! Ichaqa wayqupi kawsayqa qallarirqa. Chuyalla llumpayllam musuq punchawqa qallarirqa, sumaq kawsay suyasqa-hina allin ñanninta asuykamuq.

Urqu wallataqa mayupa chimpanmantam china wallatata rikurqa. Payqa sapan wallatam karqa. Tutayaptillanmi takikuq. Mayupata hatun qiwakunapi pakakuspa raku llampu kunkawan takiq. Chisiyaptinmi chay urqu wallataqa sapa kayninpi takiq, sachapi urpipa rapran patpatyanankama, tuyapas chayñapas tuta asuykamuqta qawanankama; yaritapa pallqunkunapim, uqukunapi, alfalfapa yarqankunapipas, mayu qiwa chawpinpipas takiq. Chaymi llapa pisqu wayqupi uyariqku.

– ¡Sumaqtam takin!– nispam niq.

– ¿Mayu wallatachus kanman?

Chay urqu wallata takinankamaqa pisqukuna sumaqta puñukuq. Piyá yachanman karqa, ¿imanaptinchá chay sapan wallatapa sunqun chaynata waqakuq?

Uchuk china wallatam yuraq raprayuq karqa. Mayupata aqunpim paqchapa chuya yakunpim kusisqallaña pukllakuq karqa. Yakupa puyunkukunapim waytakuq.  Chay mayupa puyunkunkunaqa hatun quchahinam karqa. Yakuqa chay puyunkukunapi chuyallañam karqa. Mullikunataq pallqunkunata yakupi uquchinanpaq mayupata qaqakunamanta warkurayaq. Chaypim chay yuraq uchuk china wallata waytakuq. Yakuman challpuskuspa ayqiq challwakunapa wañuyninwan pukllakuq. Paqcha rumipa hawanpi chay wallataqa yuraq rapranta tapsikuq. Intitaq chay yuraq rapranpi kancharirqaraq. Wayqupi llapa pisqukuna chay yuraq uchuk wallatata riqsiqku. Chay wallataqa mayupa sumaqninhina karqa. Ichaqa qiwa ukupi sapallan puriq yana wallatataqa manam riqsirqachu, takillantam uyarirqa.

Chay tutallamantaqa mayupa chimpanmantam yana urqu wallataqa uchuk yuraq wallatata qawarirqa. Manam qiwa ukupi pakakuyta atirqachu mana atispa. Chaymi chay yana wallata wayqupa silunpi wamaq pawarparin. Yana rapranpas hatun sumaq kasqa. Chaymanta allillamanta rumiman uraykamuspa uchuk yuraq wallatapa lawninpi tiyaykun. Yana wallatapa raprallanqa silupi patpatyasqa. Qaspi qaspipi miski takiq yana wallataqa chayraq chayna unaymanta mayumanta pawasqa. Chaymi yana urqu wallata sispanpi tiyaykuptin uyanta qawaspa mana ima rurayta atinchu : ¡Atataw ! Millay uyayuq kasqa, ichaqa suti kanchaymi chumpi ñawinmantam kancharimuq. Mayupi pawaq pisqukunaqa « manayá imaypas kayna kuskachakuqta rikurqaniku » nispam utirayanku: huknin, yana urqu wallata, llasaq puriqniyuq ; huknintaq puyunkupa kusikuq yuraq uchuk china wallata. Kuskam aqu aqupi pukllakuchkasqa.

–      ¡Takiy! – nispa nin yuraq china wallata.

–      Ichapas intiptin mana atiymanchu.

–      ¡Takiy!  ¡Chaytam uyariyta munani!

Yana wallataqa takiykunyá. Uku wayqupi mayupatapi muhu maskaq pisqukunaqa chawpi punchawpi wamaq takiqta uyarispa pawarparinkuraq. Ritamakunaman, mayupata mullikunaman pawaykuspa tiyaykunku. Chay qaspi qaspi takiqa, kunantaq chawpi punchaw rupaypi,  astawan miski miskiyarpariq.

–      Yuraq  wallatachawan kuska kaspa chaynata takin– nispa tuyakuna chayñakuna nirqa.

–      Yuraq wallata kusi kusikuq, yana wallatataq llasay llasa, yanay-yana– nispa nirqa huk urpicha.

 

*  *  *

 

Achikyaymantam yana wallataqa manañam qaspi qaspikunapi takiqchu, chay uraqa musqukurqa.

Yuraq raprayuq uchuk wallataqa paqchakunapi hinam pukllakuchkaq, millpuq puyunkukunapi, kusi kusillaña waytakuchkaraq. Yana urqu wallatañataq mayu aqupi, llasaq puriyninwan, uchuk wallata masinpa yuraq rapranta qawastin puriykacharqa.

Inti siqaykuptin iskayninku achkatam rimanakurqaku. Yuraq wallatapas rimaytam yacharqa. Killa lluqsinankamam rimanakuqku; hinaspam unayta qawanakuspa rakinakurqanku. Chaymanta yana wallataqa tukuy tuta musuq takikunata takiykuq. Musquyninpihina wayqu pisqukunaqa uyarikurqanku, hinaspa miski miskillaña puñukurqanku.

Achikyaypi yana urqu wallataqa yuraq wallatata unay suyarqa. Ñam intipas  lluqsiramusqaña, paytaq, yuraq uchuk wallata manaraq hamurqachu. Chaymi hatun rapranta tapsirispa waqyarqa. Yuraq wallatamasintaq mayupa yakunpi chayamurqa. Manayá sapallan hamurqachu, huk yuraq china wallatachawanmi hamurqa payhina kusi kusillaña. Chay puriqmasinqa kanchaq purumanta muñuyuq karqa. Hinaspa rumiman siqaptin chayraq yana wallataqa rikurqa yuraq raprayuq kasqantapas. Hinaptinmi yuraq wallatakunaqa waqyarqa. Chaymi pay pawarparirqa, allillamanta, wamaq-hina. Chaymantam iskay yuraq wallatakunacha yana wallatapa qayllanpi pukllakustin muyuykacharqa, kaq kaqmanta.

– ¡Kusichiwachkanku!– yana wallataqa nispam niq. Paypas, mana imay-hina yana chakinwan  pawaykacharqa.

 

*  *  *

 

Wakin pisqukunaqa chaynata rikuspa kuyapayaspa asirikunraq.

– ¡Ama pawanmanchu! ¡Manamiki yachanchu! – nispam nirqanku.

Chaymantam iskaynin yuraq wallatakuna sayarirparirqa kuska kuskalla yana wallatapa qayllanpi. Hinaspa huk laya  ñawinwan qawaykunku.

–¡Takiykuy! ¡Qamtam uyariyta munani! – nispa yuraq wallatacha nirqa.

Yana urqu wallataqa manamá takiyta munarqachu. Puyum utqayllaña ñawinninta chimparparirqa, yanay yana.

– ¡Takiykuy, ama chayna kaychu! nispa nirqa yuraq wallatacha.

Chay tutam yana wallataqa paywan musyaspa ¡achka musuq takita yacharurqa! Manayá kunanqa huktapas yuyarqachu, takikunaqa huknin hukninwan taqrurukurqa.

–¡Takiy!… kaqmanta nirqa yuraq wallataqa

Chaymi yana wallataqa tupsanta kichaykuspa, raku kunkanwan ichaqa ñawpaqkunamanta aswan miskiraq takiyta qallarirqa. Yuraq wallatakunataq yana kaqpa takinta upallachirqa. Hinaspa millay kunkanwan, panra kunkanwan qaparirqaku upallachinanpaq. Kaqmantam chay yuraq wallatakuna muyuyta qallarparirqanku yana wallatapa qayllayninpi. Hinaspa yana wallata yuraq wallatachapa ñawinta maskaykuq. ¡Ay mamallay mama! Anqas anqasllañam karqa, anaq anqas karqa, chaypim yana wallatapa ñawin tinkuq qaqakunapa hatun puntanpihinam! Chaymantam yana urqu wallataqa ratulla chupanpi tiyaykuspa qasi kaq ñawinwan yuraq china wallatachanta qayllanpi muyukuqta rikurqa, llasaq kusirikuq ñawinwanraq payta qawaqta rikurqa.

Wayqupa pisqukunaqa manañam astawan rikuyta munaqchu. Chaymi anchata llakipayaspa muntiman ripukurqanku.

 

*  *  *

 

Yana wallataqa puririyta qallarispa llasaq puriyninwan rumi pataman chayarqa chaymanta mayuman wikapakurqa. Yanayasqa purunpas yaku ukupi chinkarparirqa.

Iskaynin yuraq uchuk wallatakunataq, mana musyariq-hina, rumi hawanpi hina pukllakuchkarqaku.

 

*  *  *

 

Chaymanta may karupiraq huk muyuriyninpi yana urqu wallata rikurimurqa; mayupatapa ruminman siqaykuspa rapranta tapsi-tapsiykuspa pawarirparin. Sachakunapa hawanpi pawarqa, rumikuna hawanpi uqariykuspa urqukunapa ñawchinman chayarqa. Chay wichaymantaqa wayqunta qawarqa qisantapas maskakurqa. Mayupa puyunkukuna intipa kanchayninta lirpuhina kutirichiq. Paqchakunapipas yuraq yakuqa qiwiykachakuq. Mullikunapas allpata llanturqam. Ritamakunapa qillu waytantaq wayquta kuyayllaña allicharqa.

Yana wallataqa huk kutillapaq silupi takiykuq. Wichay-wichay kaptin, takinqa manam wayquman chayanchu.

Hinaspa kasanta pawastin maytachá ripukurqa, huk mayuta huk mayupatakunata maskakuq.

Chaymi wayqupi pisqukunaqa sapa qaspi-qaspipi nirqa : « A, kaypi kanman sumaqta takinanpaq » nispa.

 

 

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión /  Cambiar )

Google photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google. Cerrar sesión /  Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión /  Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión /  Cambiar )

Conectando a %s