Wayra. Gloria Caceres Vargas

Chayraq Wayra chuyarimun. El esperado relato de Gooria Caceres Vargas que cuenta la historia de  a;guien que se dedica a robar peros y venderlos como carona de  cordero, y de la historia y el del dueno de Wayra al buscar a su perro.  Trama que le permite a lla narradora dar estampas de la vida local y las interecaciines humans en un ueblo al sur de Ayacucho. Gloria  Caceres acaba de  publicar  Fulgor de mis recuerdos. u bello libro de poesia, y se va asentando como una gran narradora quechua. Para ella los Brillantes de Parinacochas

wpid-cam01068.jpg

WAYRA

Gloria Caceres Vargas

 

 

Manaraq allinta achikyachkaptin, qaspi qaspipi, chakraman riq runakunapa, chutayasqa k’inqu k’inqu llantunkuna ñanpi rikurimusqa. Kay llantukunas astawan mastarikusqa utaq uchukyarusqa pakakuq killapa k’anchaqninwan. Pisqukunapa achikyay takin apupa takinhinas karumanta uyarichikusqa. Kay takis yachachiwanchik p’unchaw hamusqanta. Llaqtapi yuraq wasikuna rikurimuyta qallarichkanña, utulupa takinpas ña uyarichikuchkanña, allqukunapa wanwanyanpas.

Llaqtapa wichayninpi, wayquman riq ñanpi, yaqa iskinapi huk hatun wasipi tiyasqa tayta gubirnadurqa. Kay wasiqa iskay punkuyuq kasqa, huknin dispachunpaq, huknintaq warminwan tiyananpaq.

Chay p’unchawqa anchatas chirirqa chaymi llaqta runakuna       puñunanta mana saqiyta munaspa astawan k’unichikunanpaq wasinpi qipakusqaku. Ichaqa manayá llapankuchu chaynata ruwasqa. Huk runakunas huñunakuspa gubirnadurpa wasinman risqaku. Wasi punkunpi hatunmanta rimasqaku gubirnadur uyarinanpaq, hustisiyata maskaspa risqanku. Mana pipas asuykamuptinsi, punkunta, bintananta kusata takaykusqaku. Wakin runakuna k’amiyta atipasqaku, wakintaq nisqaku “hatun kamachiqniykimanmi kay prublimawan chayasaqku hinaspa yachankiyá pim kasqaykuta” chayta nispas gubirnadurta manch’achiyta munasqaku.

Gubirnadurqa, puñuysapa kaspa, mana uyarisqachu runakunapa chaqwasqanta. Ratuman kay phiñasqa runakuna astawan punkunta takaptin bintananman asuykamuspa nisqa: “¡Llaqtamasiykuna! ¿imaynanpi kay ura chaskiykichikman? Kutimuychik inti chayaptinña. Qasillakuspa wasiykichikman ripuychik hinaspa k’uñi yakuta upyaspa kutikamuychik; chayllam rimasun. Ratukama, llaqtamasillay” chayta nispa bintananta wichkarparisqa.

Coltapi, ñawpaq timpupi, runakuna qasilla tiyakusqaku. Kay p’unchawkunallam runapa uywankuna allqunkunapas chinkakuq. Chaymi llaqta runakuna tapupakusqaku ¿Ima supaytaq llaqtanchikman chayarun, kayna kawsananchikpaq? nispas nisqaku.

Gubirnadurqa dispachunpi kaspañas, kihakuq runakunata chaskisqa. Dun Cleto, llapanpa sutinpi rimarirqa: Dun Lucas, hatun gubirnadur, ¡uyariykuwayku! Kay qipa punchawkuna uywachanchik chinkachkan, duña Panchapa, duña Lupipa, wallpankunata suwarunku. Dun Mauropa, iskay hatunkaray chitantapas. Dun Felixpa kimsa allqunkuna, ganadupa qipanpi puriqkuna, chinkarqun. ¿Riqsinkimiki, aw? Dun Pepichapa, puriqmasi allqunpas chinkanllataq; ñuqapa yana china allquchay karqa, chaypas manañam kanchu. Chaymi ñuqayku kaypi kachkaniku, qamta yachachinaykupaq tukuy kaypi pasasqanta. ¡Yanapaykuwayku! Tapupayayku runakunata, tayta gubirnadur. Makiykipim kachkan. Ama hina kaychu. Manam kayna kawsaymankuchu. Ñawpaq timpupi qasillam tiyakurqanchik, nispam dun Cleto tukuy kallpanwan, niykuq.

Llaqtamasiykuna, intindinim phiñakuyniykita. Kunanmanta atisqayta ruwasaq. Kachasaqmi barayuqkunata tukuy lawta maskananpaq, runakunata tapunanpaq. Manayá huk simanallapi tukuy willawasqaykichik chinkanmanchu. Sichus suwa kanman manam llaqtanchikmantachu, ichapas huk llaqtamanta hamuchkanku. Chayna kaptinqa hap’inayá kachkan suwataqa kastigananchikpaq. Intindinim, wallpata, chitata, karniruta suwasqankuta, ichaqa manam umayman yaykunchu, ¿imapaqtaq allquta kaykunapi suwanmanku? Ichapas llaqtamasinchik bukaduta qurqa, kisunta, aychanta suwakuptin; ichapas liyun mikururqa. Utaq sipirqanku supay runakunata qatipaptinku. ¡Chaytayá yachasun!– tumpa phinasqa tayta gubirnadurqa rimarirparisqa.

Chaynas gubirnadurqa llaqta masinta qasillachispa wasinkuman kachasqa. “Sichus imatapas tarispa yachachisaykichikyá” nispas nisqa. Gubirnadurta uyarispa llaqtarunakunaqa huk hukkama “yuspay taytay” nispa pasapusqanku.

Chakrakunapis papata s’apinmanta chutasqata tarisqaku, saratapas t’umpasqata tarisqakutaq. ¿Piyá chayna millayta llaqtapaq munanman? Qipa p’unchawkunas kimsa runakuna ganadu rantiq llaqtaman chayasqaku. Iskay riqsisqa ganadirukunas ganaduta rantispa llaqtata saqirparisqaku, ichaqa kimsa kaqmanta manam imatapas yacharqankuchu. ¿Pichá karqa? Colta runakunaqa tukuytam yachakuqku, manam imatapas pakanmankuchu karqa. Miski takiq yakuta nitaq waqaychaq apu urquta pakanmankuchu, ¡chaymi kawsay! Altu phawaq pisqukunapas chayta yachakuqku.

Chayna pinsamintukunawan kachkaptin tininti gubirnador yaykuykamusqa. Huk runata rikranmanta hap’ispa wasi ukuman tanqaykusqa. Hinaspa gubirnadurman nisqa: kalli uraypim kay runata hap’irqani, dun Polipa wasinta qawapayachkarqa. Sutinta tapuptiymi anchata phiñakuspa maqawayta munarqa. Chaymi dispachuykiman hatatamuchkani”, nispas nirqa.

Tayta gubirnadurqa waynata umanmanta chakinkama qawaspas, sutinta tukuy imakunatapas tapukachayta qallarisqa. Waynaqa taqsalla kasqa, huk uchuk k’ipichayuqlla.

Sutiyqa Telmo Salinasmi. Kunachallanmi chayarqamuni. Ushuamantam kani, mamaymi llaqtaypi unquchkan chaymi utqayllaña richkani. Tayta gubirnadur, niykuway ¿imaraykutaq kaypi kachkani? Manam imatapas ruwarqanichu nitaq pitapas maqarqanichu. Puriq runam kani; manam pitapas kaypi riqsinichu– ancha phiñasqa waynaqa, niykusqa. Chayta uyarispa, tayta gubirnadurqa barayuqta kamachisqa Telmopa k’ipinta pampaman tikraspa qawachinanpaq. Manas imapas karqachu.

Sichus kunallan chayamuchkanki ¿piwantaq ñanpi tuparqanki? Kunan p’unchawmanta llaqtaman chayamuq runata tapuchkaniku. Chayqa chiqallanta willamuwayku– nispas nisqa gubirnadurqa.

Tayta gubirnadur, huk runawanmi tuparqani, kargayuq asnukunata qatichkarqa. Uqhusqa qarakunatam kargan karqa, kabrapa qaranhina warkurayarqa, chakinmantapas yaku sut’uchkarqa. Yaqa chunka iskayniyuq qarakunam karqa. Chay runapa uyanta qawaykuptiyqa manch’achiqhinam karqa, taqsalla, mana allin p’achasqa; paypas kinrayllamanta qawaykuwaspa asnunta phawaykachirqa. ¿Imatataq yachayta munachkankichik, taytay? Chayllatam rikurqani. Kunantaq, tayta gubirnadur, ripunaymi kachkan. ¡Hikutaykusaq!– nispas nisqa waynaqa.

Chaymantas gubirnadurqa barayuqta kamachisqa waynata llaqta kantunkama pusananpaq. Lluqsichkaptinkus duña Saritawan huk runakunawanpas punkupi tuparqa hinaspa llapanta “buynus diyas” nispa waynaqa ripurparisqa. Chayamuq runakuna qawanakunkus hinaspa duña Sarita gubirnadurta waynamanta tapusqa: ¿Riqsinkichu chay runata? nispas. Qayna p’unchaw Comercio kallipi puriykachachkarqa, chaymanta dun Belisariyupa kamyunninman siqaykuspa Marcabamba lawman rirqa. ¿Imatataq kaypi ruwachkan, tayta gubirnadur? nispas duña Sarita tumpa utirayaspa astawan tapusqa.

Duña Sarita, ¿paychu karqa? ¿ichapas pantachkanki? Chay waynaqa Ushuatam richkan mamansi mana allinchu. ¿Ichapas llullakuwarqa? Ama chayta niwaychu. ¡Mamallay mama! ¿Ima supaytaq kay runakunaqa?, nispas gubirnadur nisqa.

Llapankupaq gubirnadurqa manam allintachu ruwarqa. ¿Imaraykutaq kay hawa runapa willasqanta iñinman karqa? ¿Akasu chay wayna suwa runakunawan tratuta ruwaspa paypas suwa kanman? Chay hawa runapunim uywankuta suwarqa. Kunantaq pakakuspahina ayqirqa. Mana sunquyuq runakuna: allquta sipispa qarankuta chutaqku ¿Imapaqmá chayta ruwasqaku?

***

Dun Pepicha ancha llakisqa kaspa, Pausata rirqa allquchamanta watukunanpaq, allqu qarakunamantapas astawan yachayta munaspa. Chaypis waka qara rantiq runakunata tarispa tapuq, ni pipas imatapas nisqachu; chaynallataq kabra qara ch’utiqkunatapas tapupayasqa; ni pipas yachasqachu. Pausapis yaqa kimsa wataña, allqukunaqa chayna chinkarqa. Allquyuqkunas maskasqaku tukuy lawpi mana tarispa, chaysi llapanku ninakusqaku karunapaqchá suwawarqanku, nispa. Kihawan unay timpu purisqaku. Mana imapas kaptin, runakunapa llakinqa timpuwan upallarusqa, aswan sunqunpi wasichakuspa sumaqllata kawsachisqaku.

Yaqa simanantin dun Pepicha Pausapi runakunata tapupayarqa allqu suwaqkunamanta. Wakin runakunas asipayaqku, wakintaqsi llakipayaspa mana imatapas ruwayta atipasqakuchu. Dun Pepichaqa, Wayra allquchan chinkasqanmantapacha sapay sapa rikurikurqa. Wayrawansi allqunta sutichasqa llampu llampulla kaptin, wayrahina ganadupa qipanpi phawaykachaptin. Sumaqsi karqa allin sayaqniyuq, chankankunapas rakuy kaku. Llaqtarunakunaqa ‘paqucha’ niqku yaqa uqiman riptin. Churintahina kuyakusqa. Chinkasqanmantapacha dun Pepicha yaqa wañuq runahina purisqa, pampallata qawaspa. Manam yarqaypas nitaq yakuyaypas paypaq kasqachu. Tutallapim kusikuq ichapas tariyman nispa, p’unchawpitaq, suyayninqa chinkaq. Warmin wañusqanmantapacha manas allintachu mikusqa; Wayrachallam kay pachapi kallpachirqa astawan kawsananpaq. Manaña kaptinqa, ¿imapaqmi kawsanman? nispas nikuq. Churinkuna Limata apayta munaptinku payqa mana munakunchu. ¿Imatataq Limapi ruwayman? nispa hamutasqa. “Tilibisur chimpanpi tiyarayaspa qawasqayta mana intindispa, yachaspa chaychallapichá wañuyta tarikuyman?” nispa nikuq. Dun Pepichaqa llaqtanpa yakunta wayranta k’anchaqnintapas anchata munakusqa, manam imaypas llaqtanta saqiyta munasqachu.

Dun Pepicha huk p’unchaw ancha saykusqa kaspa, mikuna wasiman yaykuspa mikunata k’uñi yakutapas mañakusqa. Mikuyta usyaspa mikuna wasiyuq runata tapusqa sichus karru kanman Coltata rinanpaq. Kay runa anchata llakipayaspa tukuymanta rimapayasqa. Chaynas miski rimaypi hap’inakuspa don Pepicha qunqarusqa llaqtan kutinanta; ña p’unchaw usyachkaptinña rakinakusqanku. Huknin karruman siqaykusqa, huknintaq Pausa plasa kantunpi sayarayaspa qipasqa. Tupananchikkama wawqiy. Ichapas huk p’unchaw tupachwanraq– makinta aywastin, nispas ninakusqaku. Karrupiña kaspas, don Pepicha asirikunraq: manayá sapay sapachu kachkani, kanmi runamasiy, wayqichay, ñuqamanta yachay munaq. Ichapas huk allquchata tarikuyman –chayta hamutaspa dun Pepicha puñurukusqa.

***

Llaqtapi runakunas qasilla unay tiyakuqku. Llakinkunata qunqaspa sunqunta qasiyachispa, achka ruwanaywan kaspa afanllaña tiyakusqaku. Dun Pepichapas huk allquta tarikuspa paywan kuskachakuspa tiyakusqa. Rayucha sutin kasqa. Kayqa maltalla, yuraqlla karqa, tukuy lawman phawaykachaq, wanwanyanwan Pepichata kusichispa.

Sara kusichu timpu qallarirqaña. Chaymi llapa kultiñukuna Qullqa chakraman astakuqku, tukuy imankunawanpas saranta kusichanankupaq. Colta saraqa huk lawkunapi ancha riqsisqa karqa, miski miski kaptin. Sapa tutas sara irapi runakuna humint’ata, rakuy rakuta ruwakuqku. Chayna kaptinsi “qulta maqt’a” nispa sutichasqaku, Colta maqt’ahina kaptin: hatunkaray, rakuy raku. Sapa p’unchaw, iskay kuti, sarayuqkunaqa suqta asnuta sara kargawan wasinman kachasqaku. Chaymi Coltapaq allin wata karqa, llapanku achka sarayuq kaspa.

Dun Pepicha manañam chakrata risqachu ancha machuchaña kaspa; chaymi uray kallipi huknin iskinanpi tiyakusqa, mayninta kargayuq asnukuna llaqtaman siqaqku, chaypim huk patachapi tiyakuspa, chayamuq asnukunata yupasqa. Chaynas sapa p’unchaw pukllakusqa: asnukunata yupaspa yacharqa pim achka sarayuq karqa kay watapi. Huk chawpi p’unchaw, duña Lula sapallanta rikuspa asuykusqa, wasinta pusananpaq, yuyu pikantita mikuchinanpaq. Rayuchanpas rinqas.

Dun Pepicha, asikustin, Lulapa makinmanta allillamanta puririchkarqa, hinaptinmi qunqayllamanta upallarparirqa. Manas puriyta atinchu, chakinkunas k’aspihina sayarayasqa. ¿Imanasqa? Huk asnupa karunanta rikuspa sunqun, tukuy kuwirpunpas takyarparirqa. ¡Chaymi! ¡chaymi! Manam pantaymanchu. Wayrachaypa qaranmi. ¡Qawaykuy! Manapunim pataymanchu– chayta niptinsi dun Pepichapa kuwirpun k’atatarparisqa. Asnutayá aypayta munasqa. Chay karunaqa allquypa qaranwan ruwasqachus-hinam kachkan, utaq manachu, nispas dun Pepicha ancha llakisqa nisqa.

¿Imanasunki dun Pepicha? ¡Qasillaykuy taytay! ¿Imatataq rikurqanki? ¡Niykuway, ama hina kaychu! ¡Willaykuway taytitu! yanapanaypaq– makinta hap’ispa, llakipayaspa duña Lula, niykusqa.

¡Malditos! ¡supaykuna! Manaraqmi ancha ñawsachu nitaq upachu kani. ¡Chaymi, Lulita! ¡Yanapaykuway! Hakuchik dun Robertopa wasinta. Tapusaqpunim maypim chay karunata tarirqa– ancha llakisqa allillamanta, dun Pepichaqa nispa nisqa.

Dun Pepicha, yanapasaykim; ichaqa mikukuyraq. Miski yuyu pikantim suyachkasunki, chaymanta maytapas pusasqayki. ¡Ama llakikuychu, taytay! ¡Pusasqaykim!

Lulita, machuchata llakipayaspa, awilunhinata kuyakurqa. Mikuyta usyaptinkus dun Robertopa wasinman pusarqa. Dun Pepicha wasita chayaspa raku kunkanwan nirparisqa: Imaynallam Roberto. ¿Maypitaq chay karunata, rumi qawanpi kaqta, tarirqanki? ¡Niykuway! ¿Qawarqankichu ima layam kasqanta?– nispas, kallpachakuspa dun Pepicha, nisqa.

Dun Pepicha, yaykuykamuy taytay, tiyarikuy, qampas duña Lula– nispas nisqa allin kunkawan.

¿Maypim chay karunata tarirqanki? Wayrachaypa qaranmi. Machucham kani ichaqa manam witachu. ¡Niykuway, ama hina kaychu! Yachaytapunim munani, nispas dun Pepicha rimaykusqa. Mirmakapim rantirqani yaqa huk killaña. Achka karunakunam karqa, llapanmanta kaymi anchata gustawarqa, millmasapa kaspa kusam ichinaypaqpas. Yaqa llama qarahinam llampulla kaptin, nispas dun Roberto nisqa.

Ancha llakisqa, tukuy laya pinsamintukunawan, dun Pepicha, Lulapa rikranmanta hap’irikuspa nisqa: Haku Lulita, kaypim manañam imatapas ruwasunchu– nispas punkuman puririsqaku. Dun Pepicha, ¿imanasqam ñuqawan phiñakunki? ¿Karunamantachu? Munaptiykiqa, qampaqmi kanqa, sunquymi p’akikun chaynata qawaptiyki. ¡Amaña llakikuychu! Chaynas nisqa dun Roberto nirqa.

Punkuman chakaspa, dun Pepicha, allillamanta muyurirparisqa karunata qawarinanpaq hinaspa qunqayllamanta duña Lulapa rikranmanta such’urparispa pampaman chayarparisqa mana Lula nitaq pipas hap’iyta atichkaptin. Dun Roberto phawayllaña asuykuptin, Pepichaqa ayañam kasqa. Pasakusqa kuyasqa Wayrachanwan huk mana riqsisqa llaqtapi tupanankupaq.

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s