Yunta pusaq warmi wawa. Gloria Cáceres Vargas

Disayunu urapi taytayta ancha llakisqata rikurqani, lichiwan kafita kanchawanpas upyanankama. Wasinchikpa punkunmanta chimpa urqupa ñanta qawarayarqa, chaynintam llamkaq runakuna hamunanku karqa. Hinaptinmi puriq runakunata utqayllañata uraykamuqta rikuspa kusikurqa, “chayqa! kunan chakra tarpuyqa qallarisun” nispa nirqa. Huk ratu tunkiykurqa, “ichapas huk puriq runakuna karqa manayá suyasqan llamkaqkunaqa” nillantaq. Kusikuypaq, aswan mana chayna karqachu, chaychallapim llamkaq runakuna wasi mach’ayman chayaramunku. Taytay wasichakurqa huk hatun mach’aypi, kaytaq chakraman riq ñanpa ukunpi karqa.

Mach’aypa siminqa ancha hatun kaptin rumiwan mit’uwan pirqata ruwarqa chawpinpitaq kalaminamanta hatun punkuta churarqa. Mach’aypa hawanpi iskay silindrupi para-yakuta waqaycharqaniku. Kay machay wasichanchikqa allinmi karqa; huk k’uchupi yanukurqaniku, chaypim adubimanta ruwasqa tullpa karqa; ladunpitaq hatun pampa karqa, p’unchawpi mikunapaq kusa karqa tutapitaq puñunanchikpaq. Chay pampapi uwiha qarakunata, karunakunata, frasadakunata, tukuy ima kasqanta mach’aypi mast’arirqaniku puñunanchikpaq ichaqa manayá chaynachu karqa, huk p’unchawkuna michirupa aqchinninpi taytay kundinadukunamanta, awkillunkunamanta willawarqaku. Huknin kaq k’uchupi llapa irramintukunata, chaki taqllata, muqukunatapas waqaycharqa. Mach’ayqa hatunpunim karqa tukuy imakuna kaq ayparqa. Llapanchikmi ayparqanchik. Chaymi kay wasi-mach’aypi piyunkuna qiparqanku tarpuyta usyanankama. Watukuqniyku runakunapas, chayraq chawasqa lichita uypaspa ñuqaykuwan qipaqku kaykunapa sumaqninwan kusikunankupaq

Samay timpunchikpi, imay punchawkunapas, aswan paray timupi kaypi tiyarqaniku. Taytay kayman apamuwarqaku chakrapi puriykachaspa kusikunaykupaq, miski asnaynintapas mutqinaykupaq chaykama taytamamay tarpuywan, kisu ruwaywan afanakurqanku. Chaynam ñuqayku tukuy laya qiwakunata riqsirqaniku; uchuk k’uruchakunawanpas, sanki waytawanpas pukllayta atiparqaniku, chaynallataq rikcharispa musqurqaniku llakisqa almakunapa kuwintunwan, puriq kuyakuq quyllurkunapa willayninwan, chaykunawan.

Mamay chayraq chayamuq runakunaman hatun platupi kutipa lawata, aychawan, papawan abaswanpas pipuy piputa qaraykurqa, mutitapas, kisutapas quykurqa; kay llamkaq runakuna lawanta usyaspa yapakunkuraq, k’uñi yakumanta aswan allin kaptin. Piyunkunata ancha llakisqata rikurqani Pidrucharayku, mana hamuptinqa mana pipas yunta pusaq karqachu. Kay llamkaqkunaqa mana manchakuspa sasa wiqsu allpata yuntawan atipasqaku, ancha sasa kayninpitaq chaki taqllallawan tarpurqaku.

Fibriru killa karqa, paraysapa killa.

Chaymi uqhu pampata mana usuchirqankuchu, imay mudupipas tarpuna karqa manaraq muqukunata para p’ampaptin. Hasintuqa Lukaswan chaki takllawan pampata chaqmayta qallarirqanku, sibadata, alfalfa muqutapas churastin ruwarqanku. Tayta Patukuqa, gañan kaspa, manam tarpuyta yuntawan qallirqachu mana yunta pusaqnin kaptin, hinaptinmi taytay nirqa “ichapas uchuk warmi wawachay, Isaurachay, Pidrurantin ruwanman”. Mamay manayá munarqachu, “chay llamkayqa qari warmachakunapaqmi manam p’asñachakunapaqchu” nispa; turukuna ñit’inanta manchakurqa. “Uqhu pampapi lluchkaruptinmi yunta qatipaspa sarurunmanmi” kaq nirqa. Isaura chayta yachaspa kusikuspa, yunta pusana k’aspita uqarispa turukunapa ñawpanninpi sayararparirqa. Ichaqa tayta Patukupa, sasachakurqa chaymi tukuy kallpanwan takllata hap’inan karqa . Ñañachayqa takistin yuntata pusarqa, ratun ratun chakra wiqsu wiqsu kaptin yaqa urmariq-hina karqa chaymi chakinpi qimiykukuspa kaspichanwan wayllunkacharqa. Isaurachaqa allintam ruwachkarqa runakunapa kusikuyninpaq. Sichus lluchkarqa chay challapi sayarparirqa turukuna mana ñit’inanpaq. Hinaspa manch’akuyninta saqispa kaqmanta llamkananta hikutaykurqa.

Akullikuy urapi ñañachayqa piyunkunapa chawpinpi tiyakurqa; paypas kukutayá chakchayta munarqa llamkaq runakunahina, chaymi taytayta aqatapas mañakurqa. Isaurachaqa, hatun kusa piyunhina llamkarqa. Yunta pusaq llamkayninmi ñañachayta hatunyachirqa, ancha kusisqa karqa taytanchikta yanapasqanmantapacha. Akulliyta usyaspa, aqatapas upyaspa piyunkunaqa kaqmanta llamkarqaku. Ñañachaytaq takistin uku uku pata pata nispa, turukuna nawpaqninpi kaspa sumaqtam pusarqa. Pay sayariptin yuntapas sayarirqa. Mikuna ura chayamuptin Isauracha piyunkunawan qiparqa, asikustin paykunawan rimarqa. Sapan pasñacha karqa. Ñuqataq mikunata platupi qarasqankuta llamkaqkunaman ayparqani, ñañachaypa kallpanta munakustin. P’unchaw usyanankama chaynallam karqa. Iskay piyunkuna llaqtaman kutipurqaku, iskaytaq ñuqaykuwan machayninchikpi qiparqa.

Paqarinnintin allin urapi piyunkuna chakraman chayarqanku, kay kutiqa Pidruchawan, turu pusaq maqtachawan hamurqanku, ñañachaytaq chayta yachaspa anchata llakikurqa. Tukuy ima taytaypa nisqanqa manam sunqunta qasillachirqachu, aswan anyarqa mana allinta paywan kaptin. Isauraqa ancha sintikuspa, chakrapa kantunpi tiyakuspa Sarasara urquta chimpanchikpi kaqta qawarayarqa, ratun ratupi paywan yaqa rimariqhina karqa, hinaspa asirikuq-hina uyachanta rikurqani huk ratupitaq pampallata qawarayarqa. Ñuqa waqyaptiy sanki waytawan pukllananchikpaq utaq vakakunata pusananchikpaq mamay ch’awananpaq mana kasuwaqchu, manam imapas qukurqachu. Taytay payman asuykuspa imachakunatachá nirqa chaymi ñañachay mikuna urapi piyunkunawan tiyaspa asirikustin mikurqa. Hinaspa chawpi p’unchaw pasayta taytaywan k’urpakunata p’akiyta qallarqanku.

Huk simanallapim llapa sibadata tarpurqanku. Wakin piyunkuna, mana ñuqaykuwaq qipaq sapa punchaw llaqtamanta tutallamanta hamurqaku, huk kutikuna yunta pusaq maqtachawan hukpitaq sapallanku. Mana hamuptinku, Isauracham chaypaq kusa karqa, hinaspa ancha kusisqa turu pusayta churakurqa. Huk simanapim pusaq watachanta kay ruwanakunawan astawan wiñarachisqa, allinmi kakuq wakinta yanapastin. Tarpuyta usyaptinku manañam ñañachayqa llaqtaman kutiyta munarqachu chaymi taytayta tapupayarqa sichus huk chakrakunapi tarpunqa, chaypaqqa ñamiki turu pusayta yacharqaña. Ñuqatataq yaqa pakikuq kayniyrayku taytay mana musyawaqchu chaymi sanki waytakunata qawapayaspa hamutarqani ¿imay mudupim sumaq llumpaq muñikachakunata kay waytakunamanta qispichiyman? Huk kutikunataq mamayta kisu ruwayta yanapastin tiyakurqani.

Llaqtaman kutirqaniku achka kisuwan. Taytaytaq Ankipa chakranman puririnanchikpaq tukuyta allicharqa. Chaypim achka frutakunata mikikurqaniku astawan igusta paqaytapas, Wanka Wanka mayupipas armakurqaniku wallatahina. Ñañachaytaq hina musquchkarqa turu pusay llamkaywan, paypaqqa manan sasachu karqa, aswan qullqi hap’inapaq kusa karqa.

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s