Tayta utulupawan kurapa «karahunku» . Pablo Landeo

Desde Paris, Pablo Landeo comparte un relato sobre el ubicuo tayta cura, que es uno de los grandes motivos de la narrativa quechua, en sus  vertientes oral y escrita. Este relato ha sido publicado Revista Insula Barataria (nov. 2015). Sullpayki Pablo

 

Tayta utulupawan kurapa «karahunku»

 

 

Para Héctor Quispe Ramos,
de Huanta, esta celebración de la gula

 

 

Tayta kurallaqa tiyaykunsi sumaq hatun tiyananpi, sunqunpas wiksanpas llikiriqhina chikankaray kusikuyniyuq. Chaynaqpunis paypaq imapas allin lluqsiptinqa. Llaqta tiyasqanpi wiraquchakuna wañuptinsi   aswan     kusikuq,   puñunan     kuwartuman   yaykuspansi   pawaykachaq, asikuspa-asikuspa, makichantapas qaqurispa qaqurispa: “Diyuspagrasunki, Diyusllay. Ancha kuyasuqniyki wawallaykitaqa manam qunqankichu riki”, nispas sumriruchantapas wikutiq pampapi qunquriykuspa tayta Diyuswan rimananpaq. Chaynachkaptillansi wañuqpa ayllunkunaqa parroquia wasi punkuta takaykuqku, wañuqpaq Taytachapa bendisyunllanta, misallanta mañakustin. Kurallanchikqa sinchitas wirayaq wiraquchakunapa wañuyninwanqa, mana wiñay tuq maqm awiksallampas wiñachaykuqraqsi, qullqichatapas chaskikullaqsi allinchata; chaynallas payqa sapa importante runakunapa wañuyninpi mikupakuq upyapakuq, biyudallatapas allincharaq kaptinqa sumaq simillanwan rimapayaspan wankirpariq, huchankuna willakunanpaq, kunfisakunanpaq: Ñuqallayqa qanpaqpunim kachkani, nanaq sunquyki hampip, alliyachiq. Munaptikiqa Taytanchik Diyuspa ñawillantapas riqsichisaykim, nispas rimapayallaq. Biyudakunallaqa tayta kurapa rimasqanta allin umachayta mana atispankus: “Arí, padresitullay, ari dukturllay, chaynachá kanqa”, nispa kutichqku.

 

Tayta kurapa kunan kusikuyninqa manasá wiraquchakunapa wañuyninkuwanchu. Kunan kusikuyninqa, munapaylla asnariq wallpa kankawansi. Wira-wira, ankahina chikankaray, suma-sumaq kankasqacha, tukuy qurachakunawan miskichisqa. Chaynasá wallpa kankaqa duktursitunchikpa ñawpaqninpi waspiriykuchkan, mikuna mesa hawachanpi. Mikunanpaqqa kachkantaqsi qillu papachankunapas, sumaq tuqyasqa mutichanpas, uchukutanpas; chaymantaqa Diyuspa glorianpihina aqachanpas, munallaptinqa misa ruwananpaq binunchanpas. Chaysi payqa mikuy qallarinanpaq tiyaykullarqa, ichaqa qunqayllamantas: “Ha karahu! Yaqalla qunqaruni”, nispas utqaylla hatariykun hinaspas pawaykun iglesia altarman: Taytalláy allin llamkaq churillaykim mikuykunqa. Pubrisallayta, humilde mikuyllayta mikuqyá uraykamullay, nispas niykun tayta Diyusta. Mikuypipas upyaypipas Taytachataqa manas qunqaqchu, chaynallas kaq sipaschakunawan biyudakunawan ima ruwaypipas: Taytáy ñawillaykitayá riqsiykullachun, nispas qallariqpas. Chaysi Taytachaqa yanapakuyllanta mana tanichiqchu. Imata mañakuptinpas, chiqap taytanchikhinas quykuq, ancha kusikuyllanwan, riqsikuyllanwan, llunpay kuyasqa churillan kaptin.

 

Tayta kurallanchikqa yuyaysapa yuyaysapas kasqa warma kayninmantaraq, ichaqa tunpa miskipatacha, abilidusucha. Puquypachapiqa aswansi puriykachaq, runapa chakranpi chuqlluchakunata qiwistin, puquriqña papachakunatapas allaykustin; wakakunata michipakuspanpas qurakunata pallaruspansi wawayuq wakakunaman qaraykuq, paykuna mikunankamas qunquriykuspan wakatapas ñuñurpariq, lichiwan saksanankama. Mana ruwaynin kaptinqa huk llataqkunamansi lluqsiq wayaqachanta uksukuykuspa, hinaspas ayllukunaman yaykuna chunniq ñankunapi tiyallaq wallpachakunata, utulukunata qawastin, hapiyta nunallastin. Wallpakunaqa manasá chaynallaqa hapichikuqchu, panpakunata aspichkaspankupas, sacha sikinkunapi puñuqtukuchkaspankupas utqayllas pawakuqku, maqtillunchik asuykuptinqa. Chaysi payqa, rimaykuna uyarisqanpihina, sarachakunata trigukunata botilla tragupi nuyuchisqanwan wallpakunata hapirpariq, kusisqalla. Wallpachakuna mikuchkaptinsi machasqa sarachakunata trigutapas qaraykuq, hinaspa rumi qipankunapi, sacha qipankunapipas pakakuspa suyallaq; suyallachkaptinsi wallpakunaqa machasqa saratapas trigutapas utqaylla rakraruqku, ratullamantaqa tanpi-tanpiña puriykachaqku, chiqap machasqahina. Wakiqninqa qunqayllamantas puñuruqku; maqtallanchikqa pawaykuspansi iskay kimsa wallpakunata hapiykuspa wayaqachanman winaykuq hinaspas pakakustillan chunniq wayqukunaman pawaq. Chaypis wallpakunapa kunkanta qiwiq, purallantapas lliwsi chutapariq, chaynaruspansi wasinmanqa yaykuq tutallanpi, suwakusqan wallpachakuna qipiyuq.

 

Tayta maman wañusqanraykus payqa sapallan wiñasqa. Chaysi sasapakuykunawan abilidusucha kayta yacharqusqa. Waynachaña kachkaptinsi, misa ruwaq tayta kura pusakullasqa: “kayna llamkaq lluqsiptiy asnullaypas, mulallaypas aysananpaq, misa ruwaypi yanapawananpaqpas”, nispan. Chay punchawmantapunis abilidusucha kayninmantaqa wanarullasqa, kasamintupi, fiestakunapi, aya pampaykunapi sinchi mikuyllata, upyayllata tarispan, uqariqnin taytallantapas allinta sirwiykullaspan. Chaysi tayta kurallaqa churintahina kuyallaspan, sumaq sunqullanta riqsisykuspan payhina duktur kananpaq seminariyuman yaykuchisqa.

 

Kunan tiyasqan llaqtapi supaypawawan wiraquchakunaqa sasa wañuqkunas kasqaku. Sipaschakunapas biyudakunapas sasa rimapayana, tayta Diyuspa ñawillanpas mana riqsiy munaqkuna, grasyallankupas mana qukuqkuna, kura chiqniqkuna. Chaysi kurallanchikqa munastin mana munastinpas abilidusu kayninman kutiykullasqa. Nisqanchikpihinasá duktursitullanchikqa tayta Diyusman kunbiru munachisqanmanta kutiykusqa munapaylla wallpa kankan mikullananpaq. Wiksallanpas quchuykachakullansi wallpa kankapa waspiyninwanqa, chaysi kuralla tiyaykuchkaptin, wallpa kankaqa: “Ha karahu! Imaynanpitaq sinkarurqani puñunaykama?”, nispa qunqayllamanta taspiparikurun hinaspan hatarirqun. “Imaaá? Ninraqsi tayta utuluqa. “Imaynanpitaq qala sikillaqa rikurirquni, maypitaq purallayqa?” Nispa tapukustinpas tanpi-tanpillaraq, anchata pinqakustin, plasaman kallpaychalla lluqsirqun.

 

 

 

Pablo LANDEO

Paris llaqtapi qillqasqa,

uma raymi killapa yaqa tukuyninpi, 2014 watapi.

 

 

 

 

 

 

 

 

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s