QICHWA RUNAKUNA CHIQAPTACHU ALLIN KAWSAYTA MASKAN?. Edison Percy Borda Huyhua

 Este articulo ha sido tomado del Blog Hamutanapaq Willakuy y aparecio como comentario al conversatorio sobre el allin kawsay que se dio en Hawansuyo qayna watapi (nota del editor)

QICHWA RUNAKUNA CHIQAPTACHU ALLIN KAWSAYTA MASKAN? por Borda Huyhua Edison Percy (Chakuq Killincha)

ALLIN KAWSAYMANTA HAMUTAY HINALLATAQ QATIPAY

Kay qillqapiqa allin kawsaymantam rimariykusaq. Allinta hamutaykuspaya sumaqta qatipaykusunchik kay simikunamanta. Ichapas, allinpas mana allinpas kanman. Ichaqa manam llapan runakunapa nisqantaqa iñiyllaqa iñichwanchu, yuyaymanaspam tapukunanchik. Kanmanmi pantachinakuypas. Kamantaqmi upallalla ñuqanchik ima nisqankutapas ruranapaq. Ichachus, allin kanman sumaq kawsay maskay. Ñuqanchikyá sumaqta hamutaykusunchik. Ñuqanchikqa nichwanmi “chaynama chayqa ichaqa manamá chaynachu” nispa. Mana chaylla ima nisqankuntapas iñinapaq, aswanqa qatipaykuspa tapurikunapaq, chaylla chiqapta yachanapaq. Ayllunchikkunata tapurikuspa allinta yachayninchikkunata taqwirispanchikya sumaqta yachaykunata chuyanchasunchik. Chaymi, allinta llaqtanchikpa yachayninkunata qatipana sapinmantapuni mana pantanapaq. Pikunas sumaq kawsayta unanchasqaku chaytapas yachananchikmi, hinallataq imaraykus. Chiqaptachu llapa runa sumaqta kawsaruchwan kunan pachakuna, ichataqchu uywaylla uywanakurquchwan. Hinallataq tapurikuna llapa runa imaynatataq sumaq kawsayta maskachkan nispa. Tapukuykuna, imataq sumaq kawsay? llapa runa sumaq kawsaytachu munachkanchik? imaynatataq sumaqta kawsachwan? ichachu llapa runakunapa musqukuynillanpas sumaq kawsayqa. Diospi iñiq runakuna hanaq pachapi sumaq kawsayta maskaqhinallachu. Ichapas umallanchikpi sumaq kawsayqa muyuchkan. Pikunataq sumaq kawsayta maskan?

Achka maytuta ñawinchaykuspam hamutaykuspaymi tapurikuchkani. Maymantataq kay simiqa qamurqa? nispay. Manataq runa masiykunaqa sumaq kawsaytaqa rimankuchu, nitaqmi sumaqtam kawsakusun nispapas. Aswanqa qawkallan, allinllam, qasillallam kachkani nispataq ayllukunapiqa rimanku. Ichachu ñawpaq pachakunapi ayllunchikunapas chaynata rimarqanku.
Paqarina: 
Qayna pachakunam Ecuador suyupi runa masinchikkuna allinta llaqtanchikkunata nanachikunankupaqmi quñunakuspanku rimanakurqaku (Philipp Altmann, 2013), chaynallataq sumaqta ayllunchikkuna chaninchasqa kanankupaq. Imarayku, wawqinchik Ecuador suyumanta willariwasqanchikmanhina yunka markapis llapa Petrolerokuna llapa runa masinchikta sarunchachkasqaku. Llapa imankutapas paykunapatahina qapikuykuspanku. Lliw ayllunchikkunataqa nisyutas   petrolerokuna usuchisqaku. Hinallataqsi, izquierda quñupi llamkaq runakuna rimanakurqaku yachayninkupa qaypayninman. Economista Alberto Acosta (kayhina, 2010) chaykunapi allin rimapakuq. Chaynallataqsi qipa pchapaq musqukuy kanman (proyecto político moderno).  Chaynallataq  hatun llaqtapi yachaysapakuna, mistikuna rimanakuspanku aswanqa allinta chaninchasqaku. Qallariyninpiqa allinmi kanman kay simikuna allin chaninchayqa. Ichaqa, watakuna llalliwaptinchikmi manapas allinmanchu. Imarayku, llapa atiysapatukuqkunaya ñuqallanchikta sumaq kawsaytaqa maskananchikpaq saqiykuwachwan. Sichus llapanchik sumaq kawsayta maskachwan chayqa allinmi kanman. Ichaqa, chayqa yanqa llullañam. Imanasqa, manayá ayllunchikpi masinchikkunaman chaynataqa yachachichwanchu. Wakinqa asikuwachwancha kaykunata yachachiptinchiqa. Ñuqaqa niymanmi kunan pachapiqa manaraqmi runa qawkayayta tarinchikqaqchu. Llapanchikmi chayllaraq tinkunakuchkanchik ñawpaq pachakunatahina, ichaqa sumaqta uywanakunapaq.

Hinallataq, allin kawsayqa “pacha-kutiman” qaypaymi nispapas ninkum.

Ñawpaq pachakunapiqa qawkallam uywanakurqanchik, mana pitapas usuchispalla, aswanqa tukuy ima ruraypipas yanapanakurqanchikmi kay simikunatam uywana wasikunapi uyarirqani wakin yachachiqkuna rimaqta.  Hinallataq, usuchinakuyta españolkunam apamurqa niqtapas. Paykunam llapa ima usuchinakunapaq, awqanakunapaq quchalluq niqtapas. Ñuqamantaqa manachusmi chaynachu kanman. Imarayku, ñawpaq pachamantaraqmi ñuqanchikqa ñawray runa karqanchik. Tinkunakuyninchikpi mana ñuqanchikhinataqa usuchirqanchik, pinqarqanchik ima. Chaymanhinallataq, allinta riksiykuspaqa sumaqtaña uywanakurqanchik. Manaraq, pizarrokuna chayamuchkaptinraqmi usuchinakuyqa, pinqanakuyqa karqa. Ichaqa manataqya sarunchanakuyqa karqataqchu. Imarayku, usuchinakurqanku imamantapas, kanmanmi wakcha kasqanrayku. Mana piniyuq kasqanraykupas. Ichaqa, allinta tinkunakuspanchikmi uywanakuchkarqanchik, chayna kachkaptinchikmi españolkuna chayarqamuspanku ayllunchikmanta chiqirachiwarqanchik. Allin chiqichikmi ancha atiysapa runaqa. Chayraykuchusmi, mana ayllullapi kawsananchikta munarqakuchu. Amañaya pi quchayuq kasqantaqa maskasunñachu. Chayraykuchusmi sumaq kawsaytaqa llapa runakuna unancharqaku, kunan pachakunapi. Llaqtanchik qaliyachinapaq nispanku. Wakchata, aputa, yanarunata yuraqrunata lliwta allinta tinkurichinankupaq. Allinmi yuyaymanasqankuqa ichaqa musquyhinallam. Chaymi, mana allinchu pimá sumaqta kawsarunqu usuchisqan pinqasqan runakunawan.

Tiqsi muyupi runakunaqa imaymanatam paqarimurqanku. Hinallataq, imaymanata uywanakurqanchik. Ñawpaqmantaraqmi llapanchik ñawraypi kawsarqanchik. Ñawpaq pachamantaraqmi ñawray iñiyniyuq karqanchik. Llapan runakunam tukuy imaymana Yayakunapi iñirqaku, sunqunkupi llapa llakikuykunata minkachinankupaq. Yayankunata sumaqta mañakurqaku, paykunamanta aswan nisyu atiysapa kasqankurayku. Ichaqa llapa runam imapipas iñiyqaku. Chaynatam llapanku uywanakurqaku qawkalla tiyakunankupaq. Chaymi llapa llaqtakunapi qawkayay karqa. Hinallataq llapan runakuna qasillalla karqaku. Wawqi panintinhina uywanakurqaku.

Chaynallataq, sumaq kawsayqa Pachamamawan allin uywanakuymi ninku. Chiqaqtachu llapa runa sumaqta kawsanku Pachamamanchikwan? Pay allinta kuyakuspa uywawachkaptinchikpas manamá allin kawsayqa kanchu. Pachamamawan kuyanakuspa sumaq kawsakuymi nispataq wakinqa ninku. Nitaq chaypas chiqaqchu. Aswanqa sumaq kawsay ninkuqa, qullqisapa, achka wasiyuq, caroyuq kayta. Allin wasiyuq, allin pachayuq, allin mikuyniyuq, allin qullqiyuq kaytam ninku sumaq kawsay nispaqa. Chaymi runakunapa yuyaymanayninqa yanqam kaminakunchik tiqsi muyu wasipi sumaq kawsayta maskasun nispaqa.

Qichwa runakunapa kawsayninpiqa manapunim sumaq kawsayqa kanchu. Paykunaqa manapunim sumaq kawsaytaqa maskankuchu. Aswanqa qawkakaytam qasikaytam ichaqa maskanku. Allin uywanakuyninku kaptinqa qawkallam kachkani ninkum. Sichus mana allinta uywanakuspankuqa manam qawkachu kani nispanku. Hinallataq, chakrakupi kawsaykuna allin wiñaptinpas, uywanku qalillaña kaptinpas ninkullataq kunankamam Apu taytanchikpa Pachamamachikpa munasqanmanhina allinlla qawkalla kachkaniku nispa. Chayraykun mana sumaq kawsayqa qichwa runakunapa kawsayninpiqa kanmanchu, nitaq paykunaqa maskanmanchu.
Llapallaykichikta tapukusqaykichik, utqayllapaq, yachankichikchu imaynatam paqarirqa kay simikuna “buen vivir”? kanmanmi chaynallaman kaq qichwa siminchikpi: allin kawsay no haya existido antes de que se pusiera de moda ese término? Tengo la impresión que el famoso allin kawsay es una traducción literal de un término en español, y no al revés. Mismo, teta asustada, que no existe en quechua, y fue un invento antropológico para una película orientalista. Bueno revisar esto ya que hay varias cuestiones de poder, resistencia, y chanchullos oenegeros alrededor, nispalla nichkani (Roncalla, 2016)

Sapinmantapuni chaspiykusunchik kay iskay simita

Allin: Kay simiqa sutirantim, llapa sutikunata allinman churaq. Kayhina, Allin runa, allin puñuy, allin rimay, allin

Allinpay: Kay simiqa rimanam, awqakuna huñunakuy, allin kawsay.
Kawsay: kay simiqa rimanam, kay pachapi tiyay. Hinallataq sutipas, tukuy ima mikunakuna. (Gedeón Palomino Rojas y Gerano Rodrigo Quintero Bendezú, 2005)

Kunan watakunapim yachaysapatukuq runakuna kay rimaytaqa unancharqunku. Allin kawsayqa kuna pachapi llapa runakunapa musqukuyninmi. Qipa pachakunapi qawkayayman chayanankupaq. Llapanku allinta tinkurispa uywanakunankupaqmi (Quispe, Allin Kawsay, 2017)

Tiqsi muyupi llapan runaqa allin uywanakuytam maskananchik. Imarayku, lliw usuchinakuy, pinqanakuy, kaminakuy, awqanakuy ima qulluchinapaq. Tinkuspa llapa runakuna allinta uywanakusun chayqa Pachamamanchikpas Apu taytanchikkunapas kusirikunqachá. Chayllam runakunata qawkayaymanqa qasiyaymanqa  apawasunchik.

Qatipayniytatukunaypaqmi kaykunata qillqaykusqaykichik.  Manapunim siminchikpiqa kanchu “sumaq kawsay” huk sutihinaqa. Pachamamanchikwan kuyanakuspa uywanakuyta hukniraqtam chaninchakunan. Nitaqmi “filosofía andina” nispaqa kawsayninchikpi uywanakuyninchiktaqa nichwanchu. Pachamamanchikpi Apu taytanchikkunapi iñiyninchikkunaqa manam sumaq kawsay-chu, paykunawan kuyanakuspa uywanakuyqa qawkakaymi. Llapa atiysapatukuq runakuna makillanpi ama purichiwananchikpaqqa ñuqanchikpunim imatapas rurananchik. Llapallanchik uywanakusunchik.

Linkografía

Obtenido de: https://hawansuyo.com/2016/11/19/conversacion-acerca-del-allin-kawsay/

Quispe, M. Y. (18 de Febrero de 2017). Allin Kawsay . (E. P. Huyhua, Entrevistador)

Obtenido de: http://www.iai.spkberlin.de/fileadmin/dokumentenbibliothek/Indiana/Indiana_30/IND_30_2013_283-299_Altmann.pdf
Obtenido de: http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/DicAyacuchoMinEduPeru.pdf

Obtenido de: http://www.uasb.edu.ec/UserFiles/369/File/PDF/CentrodeReferencia/Temasdeanalisis2/buenvivirysumakkawsay/articulos/Cortez.pdf

Obtenido de: http://dspace.ucuenca.edu.ec/bitstream/123456789/21745/1/Libro%20Sumak%20Kawsay%20Yuyay.pdf

Obtenido de: http://rabida.uhu.es/dspace/bitstream/handle/10272/7535/El_buen_vivir.pdf?sequence=2

Obtenido de: http://argentina.indymedia.org/uploads/2010/11/socialismo_y_sumak_kawsay.pdf

Obtenido de:file:///C:/Users/RIPLEY/Downloads/Dialnet-BuenVivirOSumakKawsay-4738003.pdf

Obtenido de: https://www.escrnet.org/sites/default/files/Libro%20Buen%20Vivir%20y%20Vivir%20Bien_0.pdf

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s

A %d blogueros les gusta esto: